Σπουδή πάνω στο τραύμα, τη μνήμη, την απώλεια

Καθώς οι φωτογραφίες συσσωρεύονται, η μία μετά την άλλη, σαν αστικά ενυδρεία μνήμης και ακίνητης καθημερινής ρουτίνας, δεν φαίνεται να υπάρχει καμία πρόθεση καταγραφής. Και ωστόσο, τα πορτρέτα αυτά αναδύονται σαν κλώνοι μιας μεγάλης ανθοδέσμης, δεμένοι με μια κορδέλα που περνά από γενιά σε γενιά.

Για την Άρτεμι Αλκαλάη η ανάγκη να συναντήσει τους Έλληνες Εβραίους επιζώντες του Ολοκαυτώματος αποτελεί προέκταση εκείνου που την κινεί ως εικαστικό δημιουργό τα τελευταία χρόνια: μια σπουδή πάνω στο «σπίτι», το κατοικείν, τη μνήμη, την απώλεια, το τραύμα και την ίαση.

Αυτά τα φωτογραφικά πορτρέτα μπορεί κανείς να τα δει όχι μόνο ως μέρος ενός project αλλά ως «ιερές» προσεγγίσεις μοναχικών διαδρομών.

«Ο καθένας είναι πολύ σημαντικός από μόνος του» λέει η Άρτεμις Αλκαλάη, η οποία τους τελευταίους μήνες έχει φωτογραφίσει 19 επιζώντες των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης μέσα στα ίδια τους τα σπίτια, στα δωμάτιά τους, στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη, στα Γιάννενα και σύντομα στη Ρόδο — ανθρώπους που σιγά-σιγά άνοιξαν μπροστά στην κάμερα, για να βιώσουν μια ανοιχτοσύνη τόσο αναγκαία για την ύπαρξή τους όσο κι η ίδια τους η μοναξιά. «Επιθυμούν την επαφή, όχι τόσο για να αφηγηθούν την ιστορία τους, αλλά γιατί λαχταρούν την αλληλεπίδραση, θέλουν αγάπη και σεβασμό.»

Για την Άρτεμι Αλκαλάη κάθε συνάντηση ήταν μια προσωπική κατάδυση αλλά και ένα άνοιγμα, κάθε φορά σε έναν διαφορετικό κόσμο. Βρέθηκε μπροστά σε αυτές τις ηρωικές καθημερινές φιγούρες που φέρουν τον αριθμό του στρατοπέδου, μια γκριζο-πράσινη κηλίδα στο χέρι, «ένα σημάδι που κατευθύνει το τραύμα, που ενεργοποιεί τη μνήμη. Ο αριθμός δεν βρίσκεται εκεί τυχαία». Προς το παρόν η Άρτεμις Αλκαλάη αναζητά περισσότερους Έλληνες Εβραίους επιζώντες διάσπαρτους σε διάφορα μέρη.

«Προσπαθώ να συντονιστώ με μια επιζώσα από τη Ρόδο που ζει στη Νέα Υόρκη αλλά θα είναι εδώ το καλοκαίρι. Μου είπε ότι όταν πήγε στην Αμερική έβγαλε τον αριθμό. Το ίδιο έκανε κι η πρώτη εξαδέλφη του πατέρα μου όταν πήγε στη Γαλλία. Μια από τις γυναίκες, που τώρα έχει χριστιανικό όνομα και λέγεται Φωτεινή Ραψομανίκη, μου είπε ότι η πεθερά της στην Κέρκυρα προσπαθούσε να αφαιρέσει τον αριθμό της με διάφορα οξεϊκά μείγματα. Οι περισσότεροι ζουν στα σπίτια τους ή με κάποιο μέλος της οικογένειάς τους, άλλοι διαμένουν ήσυχα σε γηροκομεία. Μερικοί δεν έχουν μιλήσει ποτέ για το παρελθόν. Δεν θέλουν να υπάρχουν σε αυτό τον "χώρο".»

Καθώς η Άρτεμις Αλκαλάη έχει εντάξει αυτό το project στο ευρύτερο σώμα της δουλειάς της «Σπίτι μια περιπλάνηση», σαν έναν μεγάλο χάρτη συναισθημάτων και συμπεριφορών, έφερνε μαζί της σε κάθε επίσκεψη ένα «σπιτάκι», δική της δημιουργία, που γινόταν μέρος αυτής της πνευματικής διαδρομής. «Σαν να ξέχασαν για λίγο το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον και έγιναν ξανά παιδιά» λέει. «Δεν μπορούμε να σβήσουμε από τη μνήμη μας το σπιτάκι με την καπνοδόχο. Το αρχετυπικό σπίτι γίνεται κατανοητό από όλες τις κουλτούρες. Ήταν το διαβατήριό μου για να ανοίξω πόρτες. Αυτό το μικρό σπίτι άνοιξε καρδιές.» Η καταπραϋντική επίδραση του σχήματος, η παρουσία και ο συμβολισμός του μικρού «σπιτιού» που σαν παιχνίδι άλλαξε τους κώδικες μιας στερεότυπης επικοινωνίας και οδήγησε σε μια σειρά πορτρέτων σαν αλληγορίες γύρω από την έννοια της γεωγραφίας, της οικογένειας και του πνευματικού «σπιτιού». Το θέμα βρίσκεται σε διάλογο με το ιστορικό περιεχόμενο.

Με ηλικίες μεταξύ 89 και 104 ετών, τα πρόσωπα αυτών των φωτογραφικών πορτρέτων αφήνονται σε μια δυναμική σιωπή. Η ύπαρξή τους εκτυλίσσεται ως φυσική παρουσία σε ταξίδια μέσα στις βαθιές αύλακες της τραγικής μα πρόσφατης ιστορικής τους μοίρας, έχοντας αυτή την κρυπτική, διφορούμενη, αναπόφευκτα καθοριστική σχέση απώθησης και νομιμότητας. Είναι μια βαλβίδα που ανοίγει και κλείνει.

Για την Άρτεμι Αλκαλάη το ζητούμενο είναι η αποκάλυψη του πνευματικού επιπέδου και της μοναδικής σημασίας κάθε ανθρώπου σε ένα πεδίο αλληλεπίδρασης που μπορεί να επεκταθεί, να επικοινωνήσει και να επιφέρει μια ανάμειξη και αντανάκλαση ακόμα και πέρα από την εβραϊκή ταυτότητα. Να είναι μια ενεργή φιγούρα που μιλά για την ανθρώπινη κατάσταση και την ανάγκη για έναν δρόμο προς την ευτυχία ή τη λήθη. Η Άρτεμις Αλκαλάη μας υπενθυμίζει ότι στις πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο οι περισσότεροι επιζώντες είχαν επιλέξει τη σιωπή. «Μετά τη δεκαετία του '80 και ακόμη περισσότερο τη δεκαετία του '90 το θέμα του Ολοκαυτώματος αρχίζει να εισέρχεται στη σφαίρα του δημόσιου λόγου» λέει. Στην Ελλάδα μόνο τα τελευταία 20-25 χρόνια καλλιεργήσαμε τη δημόσια ομιλία για τον Ελληνικό Εβραϊσμό, μαρτυρίες, συνέδρια και πρωτότυπη έρευνα.

Σήμερα, αυτές οι εύθραυστες φιγούρες αποτελούν μια σύνδεση όχι μόνο με το παρελθόν αλλά με κάτι πέρα από τον χρόνο και την Ιστορία. Είναι ένα τεράστιο οικογενειακό πορτρέτο στο οποίο αντικατοπτριζόμαστε όλοι.

Το φωτογραφικό project της Άρτεμης Αλκαλάη θα παρουσιαστεί στο Μουσείο Diaspora Beth Hatefutsoth στο Τελ Αβίβ το φθινόπωρο. Η εκδήλωση θα λάβει χώρα σε σχέση με τις Ελληνικές Εβραϊκές Κοινότητες, με πρωτοβουλία του Έλληνα Πρέσβη στο Ισραήλ κ. Σπύρου Λαμπρίδη, οργανωμένη από το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας και το Beth Hatefutsoth. Εκτός από την φωτογραφική έκθεση της Άρτεμης Αλκαλάη θα υπάρξει και προβολή του βραβευμένου ντοκιμαντέρ «Φιλάκια στα παιδιά» του Βασίλη Λουλέ καθώς και η συμμετοχή της ιστορικού Οντέτ Βαρόν-Βασάρ.